Soms lijkt de democratie compleet te falen. De meeste mensen houden van hun werk. Of althans: moeten toegeven dat ze niet zonder hun werk kunnen. Niet alleen voor het beleg op hun brood, maar ook uit een oogpunt van interesse, zelfontplooiing en sociale contacten. Er is ook werk waarvan de meeste mensen zeggen: “Dat is prachtig.” Denk aan meubels maken, of mensen helpen met revalidatie. En toch is het ons overkomen, hoewel de meerderheid dat niet wilde, dat dit prachtige werk is verdwenen of gaat verdwijnen. Machines hebben de meubelmakerij ontmenselijkt, robots staan op het punt de zorgmedewerker te verdringen.
Dit verschijnsel dat slechte dingen gebeuren in weerwil van de beschaving, kenden we helaas. Wetenschappers waarschuwden voor de gevaarlijke kanten van kernenergie, toch schiepen mensen de atoombom. En ze aarzelden niet hem te gebruiken ook. Niet tegen boze slechteriken; nee, ze gooiden er onschuldige mensen mee dood. Uit kille berekening.
Er waren gelukkig ook minder rampzalige voorbeelden van op hol geslagen minderheden. We vertrouwden op ieders eerlijkheid en sociale controle op de werkvloer. Totdat slimmeriken een verdienmodel ontwierpen en de prikklok invoerden. Zo kon de baas tot op de minuut uitrekenen of Jan en Marie wel of niet tijd van hem stalen.
Er reden vuilnismannen door onze straten, luid lachend of pratend. Ja, soms spuugden ze op de stoep of floten de meisjes na. Er bezemden menselijke brigades door de steden om de pleinen schoon te houden. Ja, een enkeling kreeg op zijn vijftigste last van zijn rug. Er stonden perronchefs langs het spoor om de orde te bewaren en mensen te helpen met een vraag of koffer. Ja, niet iedereen vond dat prettig of zelfs nodig. Maar anno nu klagen we dat de sociale cohesie ontbreekt of dat bladblazers en bezemkarren zo’n herrie maken. Wilde de meerderheid in ons land nu echt dat de straten zo kil en machinaal werden?
Toen de drone werd uitgevonden, werd door de technocraten overdadig gewezen op de vele voordelen. Medicijnen en pakketjes konden door de lucht veel sneller worden bezorgd. Maar oorlogszuchtigen zagen stilletjes ook nieuwe kansen.
Nu zal de vooruitgang ons dan gaan helpen met AI. Over de verwachte zegeningen zal ik niet uitweiden, we hebben ze allang gehoord en gezien. Houden tegelijkertijd ons hart vast.
Hoe komt het toch dat wij als menselijke beschaving er niet in slagen om onze eigen gaven en verworvenheden ten goede te richten? Komt het echt omdat we allemaal verschillende opvattingen hebben over wat goed is? Of komt het omdat leiderschap zo vreselijk lastig is? Van de zomer waren we met onze kleinzoons in de Apenheul. Er zat een gorillaman op een eilandje leiding te geven aan zijn groep. Hij moest de jonge mannen in het gareel én zijn vrouwtjes te vriend houden én de kleintjes helpen opvoeden. De arme kerel keek als een bezetene om zich heen en had geen moment rust.
Ja, echt leiding geven is dienen en zelfopoffering. En dat brengen te veel leiders niet op.